Yon pyebwa

Sa f nou anpil la penn, l nou w nan manifstasyon ki genyen nan la ri nan peyi dayiti, manifstan yo pote yon branch bwa nan men yo. Yon moso katon ekri ake yon kreyon nwa ta kapab f travay la pi byen. Nan yon moso katon ou kapab ekri sa ou ape mande a. (Kot kb petro karibe a, ban nou travay, aba kripsyon) moun ki ape gade yo prale plis konprann pou ki sa moun yo nan lari a, anplis katon resiklab ou kapab itilize li plizy fwa. Ou ba li yon vi ki pi long. Koupe yon branch bwa se detwi yon pyebwa, an final se peyi a nou ape detwi. Si nou kalkile konbyen pyebwa ki detwi apwe yon mwa nape manifste, nou mt di se yon katastrf pou peyi a. Anplis genyen gwoup ki pwan plezi pou yo koupe yon pyebwa ki matirite pou bare wout yo. Detwi yon pye bwa sa pwan klke minit, f pouse yon pyebwa, sa pwan plizy lane. Nou dj w ki konsekans pou peyi dayiti. Dapw spesyalis ayisyen yo nan agrikilti, Ayiti se slman 2 pou san (2%) peyi a ki bwaze. Kon nou y a pousantaj sa a pi ba.

An nou gade pou nou w ki sa yon pyebwa vo. Kote gen pye bwa, fk gen la vi.

Se pye bwa an premye ki bay manje. Anpil sa nape manje se pye bwa ki ban nou li. Nou menm Ayisyen, chak jou, nou manje bannann, nou manje pwa, diri, pen, kasav, mayi mouli, patat, elatriye yo tout se nan yon pyebwa yo soti. Nou deja w enptans pyebwa pou la vi nou. Manje sa yo si nou pa gen plant sa yo pou pwodwi manje pou nou, nou prale oblije mande vwazen pou ban nou yon ti manje. Vwazen an pape f la charite, lape vann ou. Men pv kape f gran ng f lajan sou tt a yo.

ske nou konnen anpil medikaman nape pwan se nan pye bwa yo soti. Plis medikaman nou genyen an nayiti se nan pyebwa nou ale pwan yo. Nou toujou bezwen bw yon ti dite paske tt an nou ape f nou mal, nou gen doul nan vant, nou gen gaz. Se pa paske yo pi fasil pou twouve, men sitou se paske nou kw nan yo, se kilti nou, nou di yo pi bon. Se pa manti yo geri anpil moun ki te malad. Menm medicaman nou achte nan famasi, ki soti nan gwo laboratwa, anpil nan yo se nan pyebwa yo twouve pwodwi ki f yo a.

An nayiti pyebwa jwe yon gran wl nan milye sosyal an nou. Se yonn nan pi gran plezi yon Ayisyen konnen l yo reyini anba yon pyebwa pou yo koze. Sila pote ti chz ba li ki ft ak pay. Yon lt vini ake yon nat pou li kapab kouche. Gen nan yo se sou rasin pyebwa a yo chita. Tout moun pote manje pou yo manje. Sa ou tande a yo prale pase jounen an la yo ape koze. Yo santi yo byen, yo vini ake radyo yo pou jwe mizik tou. Anba pyebwa se yon lye de relasyon piblik, de detant pou tout moun.

An nou gade ki wl pyebwa jwe nan la nati. Kote gen anpil pyebwa, rasin yo pwoteje sl la kont lewozyon. Sa a li menm li anpeche dlo la rivy, dlo nan lan m yo gen twp polisyon. Konsa plizy animal tankou pwason kapab viv pi lontan. Pyebwa yo f nou rspire yon l ki pi pwp, paske yo ede filtre l a, yo absbe anpil maty ki gen mikrb tankou pousy ki nan l a. Rasin yon pyebwa se yon filtr li ye pou netwaye dlo ki ape koule anba t a. Kote ki gen pyebwa, nou gen chans pou bw yon pi bon dlo. Kote gen pyebwa li f pi fwe, paske pyebwa yo rafwechi l a, Se sa ki splike tou, tout moun toujou ape chche yon pak, yon teren bwaze pou yo ale detand yo. Nou konpwann pouki sa peyi nou an f cho konsa. Anpil lt peyi ki tou pwe nou pa f cho tankou Ayiti. Kiba, Miyami f cho tou, men yo pa kapab w devan Ayiti. Yo pa gen pwoblm debwazman.

Nan peyi ganize yo, pyebwa kreye anpil, anpil jb. L gen for yon kote, fk gen anpil travay nan zn sa a pou kenbe pyebwa an sante. Nan vil yo fk gen pyebwa tou, l sa a fk tikilt, aborikilt yo pote kole pou pyebwa yo kapab fleri. Tou sa se travay ki kreye paske yo rekont enptans pyebwa.

Tou sa montre nou, li enptan pou nou f rebwazman nan peyi a. Rebwazay pa rebwazman. Nou f anpil rebwazay, ki pa bay anyen. Se pou nou sispann detwi pyebwa yo. Nou dwe konprann ki sa yon pyebwa repwezante pou nou, pou lavi nou, fk nou pwoteje pyebwa yo. Si chak manifstan avan chak manifestasyon te plante yon pyebwa (yon grenn zaboka, yon grenn mango, yon grenn mayi) Peyi te prale pi bl. Epi te prale gen plis manje pou tout animal kapab jwenn manje (moun ak bt). Yon pyebwa ki mati li kapab bay oxijn nan yon jounen pou 4 moun respire byen. Answit nou konnen nan ki eta vwati nou yo ye, jan yo ape polye l a. Apwe yo f 20.000 kilomt, yo lage nan l a anpil dioxid de kabn nan l a. Pou absbe tout kabn sa yo, fk nou ta gen 500 pyebwa ki mati.

Mwen kw kou nou y a nou konpwann ki sa yon pyebwa reprezante pou la vi nou e pou peyi a tou.


Marc Svre 9 dcembre 2019