Atik sa-a se yon tradiksyon yon atik ki pibliye an franse nan jounal: "Le monde" le 4 me 2010, pa yon jounalis ki rele "Pierre Le Hir", Tit Atik la se: (Plusieurs rgions du monde vivent sous la menace d'un sisme majeur)

Anpil rejyon nan lemond ape viv sou menas yon gwo tranbleman de t

Tranbleman de t an nayiti pa yon eksepsyon. Pascal Bernard ak Jean-Pierre Vilotte, 2 chch nan laboratwa tranbleman de t nan (Institut de Physique du Globe de Paris) IPGP, ape pale an siyantifik ki abitye pran tansyon la T. Yo di si sekous 12 janvye-a f anpil dega konsa, se paske li frape yon peyi ki frajil anpil nan fondman li (infrastructure), nan konstriksyon kay yo epi nan mwayen pou pote sekou yo.

Pou sove la vi moun fk gen yon sistm alt ki rapid. Li pa posib pou prevwa yon tranbleman de t a kou tm. Men a mwayen e a lon tm ake enfmasyon ki pase deja, ak siveyans fay yo ki aktif yo nan yon zn li posib pou prevwa yon tranbleman de t san ou pa kapab di ki l egzakteman lape rive.Yo kapab di nan tl zn kapab gen yon tranbleman de t nan yon period done. Siyantifik yo genyen enstriman anba t, anba lan m ak nan syl-la ki pmt yo obsve defmasyon krout trs-la ak aktivite fay yo.Yo swiv wch yo ak koray yo sou lan m-a paske eleman sa yo gade tras ansyen mouvman sl-la.

O Zetazini, O Japon gen sistm alt ki kapab anonse yon tranbleman de t rapidman. Antre moman tranbleman de t-a deklanche e moman dega yo prale komanse gen kk segond ki ekoule, pett menm kk minit. Nan ti tan sa-a ou kapab rete yon tren ki tape woule, ou kapab koupe kouran elktrik pou evite kay pran dife epi ou kapab sonnen lalam nan katye yo ki pi menase yo.

Fs tranbleman de t an nayiti-a rive souvan lt kote. 20 lane ki sot pase yo ou jwenn yon dizn tranbleman de t nan le mond ki gen fs 7 e menm pi f. O perou nan vil Arequipa an (jen 2001) nan sids Lima (out 2007) epi nan zn Sumatra (mas 2005) ou te jwenn tranbleman de t fs 8 ou plis. An desamb 2004 toujou nan zn Sumatra yon tranbleman de t ak yon Tsunami te depase fs 9. Chch yo di gen apepr 2 tranbleman de t fs 7 ki ft chak ane nan zn kote gen anpil moun. Tranbleman de t fs 6 gen plis pase 150 chak ane nan lemond.

Yo konnen zn yo ki pi arisk yo. Menm si gwo tranbleman de t yo ft a lentery plak yo, lwen separasyon yo, gen plis dega ki ft nan zn fay yo menm. Zn kote 2 plak rankontre yo e ki prale kondwi a yon anfonsman yonn sou lt l enji akimile yo libere, se zn sa yo ki bay pi gwo tranblemen de t yo, se fizisyen yo ki di sa. Peyi yo ki pwch plak nan pasifk la tankou l zetazini, lamerik santral ak amerik latin nan, lws japon, tawan, filipin lendonezi lapapouasie se peyi sa yo kape viv sou menas sa-a.

Gen lt rejyon nan mond-la ki kapab touche tou akz lyen ki genyen antre lafrik, lerazi, epi lend peyi yo ki nan mediterane-a Iran Pakistan afganistan e peyi lazi santral, n lend ak lachin, ou jwenn tou peyi ki nan zn kote gen volkan yo nan antiy yo ak nan karayib la.

Mouvmnan plak yo se yon mekanik konplx, 2 chch yo di. Mouvman fay yo pa fonksyone menm jan tou patou. Genyen fay ki pa f bwi pandan plisy lane ou menm pandan d syk men l yo antre an naksyon, yo f pi plis dega.

Vil yo kote gen anpil moun yo, fay nan rejyon sa yo sou sivyans espesyal. Nou kapab pale de fay San Andreas ki menase Vil San Fransisko ak vil Los Angeles nan "Californie". Se yon fay ki konplike paske li rankontre 3 kote (jonction). Sistm sa-a bloke depi 1957, sa f moun yo nan zn nan p pou pa gen yon tranblemen de t tankou sa ki te ft an 1906 ki te rele "Big One", moun nan Californie p bagay sa-a anpil. Risk yon tranbleman de t ki depase fs 7 nan deseni yo kape vini la-a rete tr elve.

Nan peyi  Turquie  an 1999 2 tranbleman de t te f plis pase 30000 viktim, Vil  Istanbul  ape viv sou menas fay  nord-anatolienne  ki travse peyi  Turquie  de ls a lws. Yon sl segman ki sitiye nan sid Istanbul pa te bouje nan 20me syk, men deja genyen yon chans sou 2, fay sa-a rantre an mouvman nan 30 lane yo kape vini la-a.

Lt peyi ki sou menas se Japon ki sitiye sou yon plak tr aktif. Tokyo ape tann tranbleman de t ki kapab f menm dega li te f an 1923 142000 moun te mouri. Chili, Liban, lws  la chine  menase tou.

 La France li menm pa a labri. Risk-la modere yon fwa nan yon syk. Bouches-du-Rhne te gen yon trableman de t nan lane 1909 fs li te touche 6,5. Men  Martinique ak Guadeloupe  risk la pi elve pase risk Ayiti-a. An 1839 ak 1843 te gen 2 gwo tranbleman de t sa f panse nou kapab pran yon tranbleman de t fs 8 ou 9.

12 janvye se yon ti moso nan yon fay ki te sede, nan yon lane ou kelke dizn lane Ayiti kapab genyen yon tranblemanb de t ki pi f, se exp yo ki di sa. Sa vle di l rekontriksyon komanse fk yo pran sa an konsiderasyon. Men eske Ayiti gen l mwayen?

 

Marc Svre 7 mai 2010