Pa jete fatra yo

        Pa kite fatra anpwazone vi nou, li l, li tan pou nou svi ak fatra yo, pou nou f yo itil a nou menm. Nou remake, nan epk kon nou ye-a, kesyon jere fatra-a nan yon peyi prezante yon lt fason. Nan tan lontan l yo di fatra, e byen sa te vle di jete, debarase, elimine Apwe revolisyon endistriyl la, bagay yo chanje. Nan syk sa-a nou ye la-a. Fatra vin gen val. Fatra se maty premy li ye. Se yon resous nou kapab explwate. Men ki sa ki pouse moun yo w bagay yo yon lt jan. Gen plizy rezon pou sa :
Premye rezon-an, devlopman gran vil yo f prske pa gen plas pou mete fatra. Paske vin gen plis fatra, e fatra yo diferan.
        Dezym rezon-an, anpil fatra ape detwi anvirnman-an. Yo kontamine l-a, sl la, yo kontamine dlo yo tou anba t-a. Fatra-a vin reprezante yon gwo danje.
Twazym rezon-an, Genyen yon richs nan fatra nou ape gaspiye, e lt resous yo ape fini. Lm ape f sa li konnen pou yo kapab reyitilize sa yo te aprale jete-a.
Nan gwo peyi yo, Yo jwenn yon premye solisyon, yo boule fatra yo, men se pa nenpt ki jan. Yo gen gwo ensinerat ki boule fatra yo san yo pa f anpil dega. L yo ape f operasyon sa-a, genyen lafimen ki soti nan chemine-a. Lafimen sa-a f polisyon tou, men li pa f otan de dega si yo te boule fatra-a a l lib. Nan peyi pv yo, tankou Ayiti, se konsa yo detwi fatra. Yo boule yo nan teren kote yo mete yo-a. L sa-a, lapousy ak lafimen ape vole an l, kouri tou patou. Malere ki abite tou pwe depotwa sa yo tou pwan yo beny mikrb. Anplis, fason sa-a, yon boule fatra yo, pmt yo dekonpoze chimikman pi vit, sitou sa yo ki pa fin boule konpltman, konsa yo prale devlope anpil maladi.
        Tout bagay sa yo f lm ale chche w ki sa li ka f ak fatra sa yo. Yo vin dekouvri "RESIKLAJ". Ki se yon lt fason pou yo trete tou sa lm prale jete. Ki sa resiklaj la ye? Resiklaj se yon pwosede pou ba tout pwodwi ki fin f vi yo, ki paka svi ank, pou twouve yon mwayen pou yo reyitilize yo an tou ou an pati. Nan peyi devlope yo, yo ganize resiklaj la ake anpil tknoloji, anpil syans, anpil savwa. Yo f li nan diferan etap ki se : rekiperasyon, triyaj, trtman, reyitilizasyon. Anplis gen izin ki part pou f resiklaj slman, l sa-a yo kreye anpil djb.
        Resiklaj la, non slman li rezoud yon gwo pwoblm ki se twouve plas pou mete fatra yo, men tou, li pote solisyon pou lt pwoblm ki la deja. Yo vin dekouvri, yo kapab pwodwi elktrisite ak fatra. Anplis, resikle sten materyo, polye atmosf-a mwens, gen mwens gaz a ef de s yo lage nan atmosf-a. L yo resikle yon tn kant aliminyum se 15 tn gaz a ef de s an mwens yo lage nan atmosf-a.
An nou gade kon nou y-a de twa pwodwi ki nan fatra, ki sa yo ka f ake yo. Ou gen maty ganik yo, pwodwi ki soti nan agrikilti, tankou po bannann, po patat, fy ki soti nan pyebwa, moso bwa, rs manje Answit yo soti tou nan animal yo tou. Yo kapab resikle yo pou ka f Konps pou nouri t jaden. Anplis yo kapab pwodwi elktrisite ake yo tou. Pa bliye an nayiti ake fy seche ki soti nan kann, nan bannann e nan plizy lt plant, yo f chabon ake yo, chabon sa yo pi bon pase chabon bwa-a. Yo bay plis chal e yo dire pi lontan pou kwit manje.
        Ou gen maty plastik yo, se yon katastrf, pwodwi plastik sa yo ape detwi oseyan yo. Genyen oseyan ki ft an plastik tlman kouran lan m-a ale depoze tout yon sl kote. Yo kapab resikle plastik la san pwoblm. Yo kapab f ban lekl, ban pou mete nan plas piblik. Yo kapab refonn li pou f lt pwodwi tou nf. Ou gen pwodwi an metal yo, pwodwi sa yo resiklab pi fasilman. Nou w gen peyi ki achte tout vye moso f, asye, aliminyum pou yo reyitilize yo. Yo mete nan machin, nan avyon, nan plizy lt bagay. Sa f anpil malere nan anpil peyi kapab viv. Yo ranmase sa gran ng yo jete. Gen lt ki riske vi yo, yo ale fouye nan depotwa yo, kote yo jete dech yo. Se yon travay itil pou la sosyete men ki tr danjere pou sante yo.

 Ou gen pwodwi ki ft ake vr, tankou yon miwa, tankou v ou bw dlo, tankou bouty yo e latriye. V-a ou kapab resikle li 10, 15, 50, 100 fois, ou kapab resikle li a lenfini. Sa vle di se yon pwodwi, vil yo te dwe atire atansyon tout moun pou yo mete li apa avan yo ramase li pou yo reyitilize li. Men fk ta genyen izin pou f trtman v-a.
  Nou kapab pale de plizy lt pwodwi, tankou pwodwi elktronik yo, materyo de kontriksyon yo, papye resikle papye sa vle di sove anpil pyebwa. Tout pwdwi sa yo kapab resikle, men se leta ake tout moun ki pou pran dispozisyon pou f travay sa-a. Sitwayen yo dwe pou pi vijilan, paske se yo ki prale sibi konsekans yo.
 Sa tout moun dwe pou konnen kon nou y-a, l yo jete fatra yo e si pa genyen mezi ki pran pou valorize fatra sa yo, e byen, yo prale dekonpoze kote yo ye-a. L fatra ape dekonpoze, li dekonpoze chimikman. Sa vle di yo prale libere yon kantite sibtans ki tr danjere pou la sante. Sibtans sa yo, yo prale anpwazone sl la, yo prale anpwazone l-a nou ape rspire-a, yo prale anpwazone dlo kape sikile anba t-a. Se konsa maladi prale miltipliye. Dapwe espesyalis yo, genyen yon mikrob ki soti nan dekonpozisyon pwodwui sa yo, yo rele (lixyviat) ki bay plizye maladi tankou tronboz, anemi, fyv tifoyid, disantri, kolera, epatit ak anpil lt vye maladi.
        Kon nou y-a, se pa jete fatra slman ki pou prensipal sousi nou, an nayiti fk nou mande ki sa nou kapab f ak fatra sa yo, fk nou ranmase yo, epi trete yo, pou nou kapab svi ak yo yon lt fwa. Konsa nape kapab evite, pwoblm fatra-a vin pi grav denmen.
        Resikle sa vle di pwoteje la nati, ape gen plis pyebwa, dlo kape koule nan rivy yo ape pi pwp e l nape respire-a ape pi bon pou sante nou. Gen yon pawl anpil moun ape di, moun ki renmen la nati, ki remen viv kote gen anpil pyebwa, moun sa yo viv pi lontan.

Marc Svre, Octobre 2017